PIĘKNO MUKARNASÓW

Co mnie najbardziej urzekło w Iranie? Co będzie mi się zawsze kojarzyło z tym krajem? Bez wątpienia jeden element architektoniczny, który zachwycał od dnia pierwszego, aż po dzień ostatni mojej podróży. Mukarnas (arabski: مقرنص‎; perski: مقرنس‎) to ornament przestrzenny, charakterystyczny dla architektury muzułmańskiej. Jest trójwymiarowym odwzorowaniem skomplikowanych, dwuwymiarowych, wzorów geometrycznych. Mukarnas wywodzi się z Persji (najstarsze przykłady pochodzą z X wieku) i był tamże elementem konstrukcyjnym. W miarę rozwoju i rozpowszechniania się na zachód stał się przede wszystkim motywem dekoracyjnym. Mukarnas jest przejściem między dwiema płaszczyznami, na przykład ścianą i stropem. Pojawiać się może także na gzymsach i głowicach, jako łuk zdobiący półokrągłą niszę modlitewną (mihrab), u zwieńczenia minaretów, jako zdobienie kopuł, sufitów czy narożników. Widziany z dołu tworzy oszałamiająco piękny efekt wizualny o regularnej kompozycji. Szczególnie zacnie się prezentuje, gdy światło zaczyna pląsać po zagłębieniach. Może być wykonany z kamienia, drewna, ceramiki lub stiuku (wnętrza mauzoleów, do których zajrzałem wyłożone były lustrami, również i mukarnasy).

KANATY

Temperatura powietrza to ta odczuwalna przez nas, gdy stoimy w słońcu. Przy pomocy satelitów mierzy się temperaturę powierzchni ziemi. Jest ona wyższa od temperatury cyrkulującego nieustannie powietrza. Aby się o tym przekonać wystarczy stanąć w gorący dzień gołą stopą na posadzce otaczającej basen. Różnica jest spora. Skąd ten wstęp? Otóż chciałbym zakomunikować gdzie satelity pomierzyły najwyższą temperaturę ziemi, aby z kolei przejść do głównego tematu związanego z moim ostatnim „wypadem”.

Otóż kilku gości podjęło się analizy danych satelitarnych z lat 2003 do 2009, aby określić najgorętsze miejsce na ziemi. Okazało się, że przez pięć lat spośród siedmiu lat pomiarów najgorętszym miejscem na ziemi była pustynia Lut w Iranie. W 2005 roku pomierzono tam temperaturę 70,7 stopni Celsjusza. Raz jeszcze zaznaczam – to temperatura powierzchni ziemi, a nie powietrza.

KULTURA WINY VERSUS KULTURA WSTYDU

To miała być historia na temat Jordanii, którą ostatnimi czasy po blisko dwudziestu latach odwiedziłem ponownie. Przygotowując się do wyjazdu i szukając wiedzy w sieci natrafiłem jednak na koncepcję, którą chciałbym przybliżyć, a która może tłumaczyć różnice dzielące ludzi Europy i ludzi Bliskiego Wschodu.

Socjologowie wskazują na trzy problemy z którymi od dawien dawna zmagają się społeczeństwa. Gdy formuje się cywilizacja, każda w inny sposób radzi sobie z pojęciami lęku, wstydu i winy, nadając inną wagę każdemu z tych pojęć. Od lat socjologowie używają pojęć kultury winy, kultury wstydu i kultury lęku.

Jak przebiegają granice między trzema wymienionymi wyżej kulturami? Cywilizacja zachodu (Europa, Ameryka Północna, Australia i Nowa Zelandia) to kultura winy; Bliski Wschód i Azja to kultura wstydu; prymitywne religie bazujące na strachu przed potężnymi siłami natury/zemstą bóstw (plemiona Afryki, Ameryki Południowej czy Azji) to kultura lęku.

KOMITET KRZEWIENIA CNÓT I ZAPOBIEGANIA ZŁU

Komitet Krzewienia Cnót i Zapobiegania Złu znany jest szerzej jako tzw. policja religijna. Zadaniem komitetu jest obserwacja ludzi w miejscach publicznych i egzekwowanie prawa szariatu, zwłaszcza odpowiedniego ubioru kobiet, separacji płci i przestrzegania godzin modlitw przez osoby znajdujące się w miejscach publicznym. Zwie się ich muttawa.

Muttawa jest kolokwializmem i wywodzi się z arabskiego mutatwa co oznaczy tyle co „ochotnik”. W Arabii Saudyjskiej termin ten przybrał negatywne znaczenie i oznacza przemądrzałego osobnika płci dowolnej, który poucza ludzi jak się zachowywać.

Członkowie policji religijnej noszą zwykłe białe galabije, czyli ubrani są tak jak większość mężczyzn, ale nie golą bród, a chusta okrywająca głowę (kefija) najczęściej nie jest podtrzymywana przez żadne kółka (agal), luźno wisi na głowie.

SZKOŁA PRZETRWANIA

Transport publiczny w Arabii Saudyjskiej właściwie nie istnieje, samochód nie ma dla siebie alternatywy. Ocenia się, że po drogach królestwa porusza się 6 milionów samochodów (na 27 milionów mieszkańców).

Prowadzenie samochodu po drogach Arabii to sport ekstremalny. Moje pierwsze doświadczenia, czyli obserwacja innych użytkowników dróg z pozycji pasażera (w oczekiwaniu na lokalne prawo jazdy i samochód) wystarczyły, aby wzbudzić obawy. Ludzie jeżdżą wyjątkowo agresywnie, powiedziałbym brutalnie, a może po prostu bez wyobraźni. Kolega dopowiedział kiedyś podczas rozmowy, że może mieć na to wpływ fakt, że samochody prowadzą wyłącznie mężczyźni, stąd prześciganie się w agresywnych zachowaniach na drodze. Płeć piękna (choć okutana w czarną materię) mogłaby wprowadzić nieco spokoju na drogach.

MADAIN SALEH - MIASTO NABATEJCZYKÓW

Około 300 lat przed Chrystusem, arabskie plemię kupców przeniosło się z pustynnej Arabii do starożytnego królestwa Edom (tereny dzisiejszej południowej Jordanii i południowego Izraela). Wkrótce miejsce to zaczęto nazywać Nabateą, a kupcy-Nabatejczycy gromadzili bogactwa i budowali kupieckie imperium. Ich karawany łączyły Indie z krajami śródziemnomorskimi, a statki żeglowały w poprzek mórz Czerwonego, Śródziemnomorskiego oraz Oceanu Indyjskiego. Inskrypcje naskalne pozostawione przez nabatejskich kupców, znaleziono w obu Amerykach, Afryce i Australii. Przez to, że Nabatejczycy sąsiadowali ze starożytnym Rzymem, przewyższającym ich potęgą oraz Ziemią Świętą przewyższającą ich świętością, świat o nich zapomniał. A przecież przed dwoma tysiącami lat było to jedno z najbogatszych i najbardziej niezwykłych miejsc, gdzie ówczesny człowiek mógł się znaleźć...

CIEMNA STRONA BAHRAJNU

Przedwczoraj w Manamie wybuchła bomba umieszczona przy krawędzi drogi. Przejeżdżał wówczas autostradą samochód. Zginęła kobieta, jej troje dzieci odniosło poważne rany. To nie rodzina była celem ataku, tego rodzaju ataki skierowane są tutaj w stronę policji. Dziś o ciemniejszej stronie Bahrajnu...

Ta niewielka wysepka w sercu zatoki Perskiej ma ważne znaczenie strategiczne, od dawna Bahrajn łączą przyjazne stosunki ze Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią. Nowa baza dla Królewskiej Marynarki Wojennej jest w trakcie budowy, od dekad w pobliżu Manamy stacjonuje amerykańska piąta flota. To przekłada się  na złagodzenie krytyki Bahrajnu przez zachód, choć ostatnie wydarzenia wywołały reakcję.   

EDUKACJA W ARABII SAUDYJSKIEJ

Poproszono mnie, abym napisał krótko o systemie edukacyjnym w Arabii. Otworzyłem kilka witryn internetowych, przepytałem Alego, który w każdej szkole był prymusem, kilka najlepszych uczelni saudyjskich zaproponowało mu miejsce (wybrał uniwersytet w USA), a temat wciąż wydawał mi się mdły. Szkoła jak szkoła. Znajdziecie poniżej kilka luźnych uwag na temat edukacji i sytuacji związanych ze szkołą. Jeśli nie będziecie usatysfakcjonowani takim podejściem do tematu proszę kliknąć na dołączone do tekstu linki ewentualnie pogooglać.

OD KRĘGÓW ZBOŻOWYCH PO OKRADANIE NAJUBOŻSZYCH

Przed projektem dobrze jest przeanalizować google mapę i obejrzeć przyszły teren działań. Nawet na mapie pustynnej Arabii dostrzec można ciekawe obiekty. Zamierzałem zwrócić uwagę czytelnika na linie przecinające pustynię, ale każdy przecież wie, że jak jest ropa to i rurociągi być muszą. Ciekawszym dla szerszego grona odbiorców są inne obiekty, które dostrzec można na google mapie. Skupiska zielonych okręgów, które kontrastują z pomarańczowo-brunatnym otoczeniem.

Proszę kliknąć tutaj, aby zobaczyć jak powierzchnia pustyni zmieniała się w ciągu ostatnich 30 lat.

SALAT (MODLITWA)

Do niedawna nawoływanie muezina kojarzyło mi się z wakacjami. Brało się to stąd, że celem pierwszych wypadów z plecakiem były kraje, do których można było dotrzeć tanim sumptem, a oferujące inną rzeczywistość - Turcja, Syria, Jordania czy Egipt, czyli taki bliski islam. Moje nastawienie do muezina nieco zmieniło w Arabii Saudyjskiej, bo nijak nie mogę przyzwyczaić się do faktu, że w tym kraju wszystko staje w miejscu na czas modlitwy. Wychodzę z biura, bo chcę napełnić baczek samochodu, złożyć odciski palców u operatora telefonii komórkowej (taki obowiązek wprowadzili) czy załatwić inny drobiazg i popularne wśród Polaków warczące słowo wyrywa się z ust, gdy nagle ze wszystkich stron słyszę śpiew. Mogę wrócić do biurka, przez najbliższe 30-40 minut nic nie załatwię.

DROGA PRZEZ MĘKĘ (ŁĄCZĄCA BAHRAJN I ARABIĘ)

Ogromna większość ekspatów czy też westerners pracujących wraz ze mną mieszka w Bahrajnie. Bahrajn oferuje większą swobodę: kobiety prowadzą samochody, można pójść do kina, teatru czy na brunch w weekend. Życie towarzyskie się rozwija i może być nawilżane alkoholem; jest on dostępny, choć drogi, można go nawet zamówić przez internet z dostawą do domu. W ostatni weekend odbyło się Grand Prix Bahrajnu (wyścig Formuły 1). Kraj ten wygląda i funkcjonuje normalnie, każdy turysta powinien czuć się tu dobrze. Zakwaterowanie jest w Bahrajnie znacznie tańsze niż w Arabii. Nie muszę już mieszkać w małym, ciemnym, wywołującym depresję mieszkanku w ufortyfikowanym compoundzie, ale w słonecznym i przestronniejszym apartamencie.

IHRAM

Podczas dwuetapowej podróży lotniczej ze wschodu na zachód Arabii na lotnisku w Rijadzie zaobserwowałem mężczyzn usiłujących przyjąć stan "ihram" (arab. إحرام). Dawno temu słyszałem i czytałem o tym, a obserwacja jest możliwa tylko tutaj (ewentualnie jak podejrzewam na pokładach samolotów lecących w kierunku Arabii). Ihram to stan uświęcony,  w który wchodzi muzułmanin odbywający pielgrzymkę do Mekki.

ŚWIĘTA W KSA

Zaglądam dziś na stronę http://www.arabnews.com/ z podtytułem „The Arab world’s most read English daily” i nic. Wygląda na to, że o Bożym Narodzeniu nikt nic nie wie. Coś o pożarze szpitala, o rosnącej roli kobiet w biznesie, o tym że salony piękności mogą stworzyć 70 tysięcy miejsce pracy dla kobiet, a o świętach nic. Ale, ale... W zakładce „Świat” zdjęcie z obrad ukraińskiego parlamentu i choinki w parlamencie. Pojawia się również krótki artykulik o wydźwięku raczej antyświątecznym. Mówi on o tym, że Somalia i Brunei zabroniły obchodzenia świąt Bożego Narodzenia. 

EKSKLAWA, ENKLAWA I PÓŁENKLAWA

Po kilku miesiącach w "plastikowym" kraju, gdzie Katarczycy pozorują pracę na wysokich stanowiskach najchętniej w instytucjach rządowych, trzeba udać się do Omanu, aby przekonać się, że w Zatoce Perskiej są normalne kraje, gdzie obywatel może być zwykłym kierowcą taksówki. Pobyt tam poprawił stan mojej psychiki i postrzeganie krajów, w których litr paliwa jest tańszy od litra wody. Spędziliśmy w Omanie blisko dziesięć dni, objeżdżając kraj rzadko uczęszczanymi górskimi drogami, gdzie bez napędu 4x4 raczej nie należy się zapuszczać.

DLACZEGO WIEPRZOWINA JEST BE?

Dlaczego Muzułmanie nie jedzą wieprzowiny? Dlaczego nie jedzą jej również Żydzi? Spośród trzech wielkich religii monteistycznych tylko Chrześcijanie wyłamali się od tej zasady. W każdej ze świętych ksiąg znajdziemy fragmenty ze wskazówkami co wolno, a czego nie należy jeść.

OGIEŃ W VILLAGGIO

Wizytę w Villaggio polecają sami Katarczycy; jest to relatywnie nowe (otwarte w 2006) centrum handlowe, mieszczące ponad 200 sklepów, w tym tych najbardziej ekskluzywnych. Spaceruje się szerokimi alejami w otoczeniu a la włoskich kamienic, pod słonecznym stropem-niebem tekturowej Italii. Można tam się przepłynąć gondolą, znajduje się tam też jedyne w Katarze pełnowymiarowe lodowisko. Według Wikipedii rozgrywane są tam mecze katarskiej ligi hokejowej (tak, tak Katar ma ligę hokeja na lodzie) oraz... hokejowy Puchar Pustyni.

RAMADAN

Gdy dwa tygodnie temu wracaliśmy z lotniska do domu, uwagę naszą zwróciły udekorowane latarnie wzdłuż długiej drogi dojazdowej łączącej lotnisko z centrum. Lampy nie tylko rzucały światło z góry, ale ich trzony otrzymały dodatkową zewnętrzną warstwę, która wieczorem rozświetlona została gwiazdkami i księżycami. Trwały przygotowania do ramadanu.

BAHRAJN

Bahrajn, który odwiedziliśmy niedawno to archipelag 33 wysepek, z których największa jest długa na 55 kilometrów i w najszerszym miejscu ma kilometrów 18. Podśmiewałem się niedawno z Kataru, który wielkością dorównuje województwu świętokrzyskiemu, ale przy Bahrajnie to gigant (powierzchniowo piętnaście razy większy). Powierzchnia Bahrajnu to 760 kilometrów kwadratowych, linia brzegowa 161 kilometrów. Bahrajn jest najmniejszym krajem arabskim, dla porównania powierzchnia Warszawy według Wikipedii (stan na rok 2014) to 517 kilometrów kwadratowych.

POETA

Emocje targają człowiekiem. Zobaczy jeden z drugim niemożebnie szybki samochód sportowy lub przecudny zakątek świata – i jeden powie „o kurwa, jak pięknie”, a drugi napisze wiersz zmysłowy. Przyznacie, że tak mniej więcej się dzieje. Ja tak mam – wierszy nie piszę, bliżej mi do wyrażania zachwytu krótkimi warczącymi słowy. Pewien wrażliwy student trzeciego roku literatury na Uniwersytecie w Kairze Mohammed al-Ajami emocjonował się wydarzeniami, do jakich dochodziło kilka lat temu w Tunezji i wiersza nabazgrał.

SYSTEM KEFALA, CZYLI O NIEWOLNICTWIE

Historię krajów zatoki perskiej, szczególnie rozpatrując migracje ludności, dzieli się zazwyczaj na okres przed odkryciem ropy i po jej odkryciu. Kraje zatoki mają długą historię interakcji z krajami sąsiadującymi, jeśli chodzi o handel, wymianę towarów. Naftowy boom lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku wprowadził nowy element – zapotrzebowanie na siłę roboczą. Z uwagi na rozmiary Kataru, Kuwejtu czy Emiratów Arabskich oraz niewielką populację tych krajów, niedostatek rąk do pracy musiał zostać uzupełniony emigrantami. Źródłem, z którego czerpano i wciąż się czerpie jest subkontynent indyjski i Azja południowa. Dlaczego właśnie stamtąd? Może odgrywają się oni na hindusach za historyczne wpływy?